Соңғы жылдары Қазақстанда жасөспірімдер мен жастардың деструктивті діни ағымдардың ықпалына түсуі өзекті мәселеге айналды. Әсіресе әлеуметтік желілер дәуірінде деструктивті идеологияның таралуы жеңілдеп, жастарды идеологиялық тұрғыда арбау тәсілдері күрделене түсті.

Исламтанушы Нұржан Демеуұлы бұл жағдайдың себептерін түсіндіріп, радикализация үдерісінің қалай жүретінін талдап берді. 

Радикализация қалай басталады?

Сарапшының айтуынша, қазіргі қоғамда діннің қоғамдық пікірге әсері жоғары. Алайда дін тарихы мен теориясы жөніндегі білімнің таяздығы экстремистік топтарға тиімді орта қалыптастырады.

Деструктивті діни ағым өкілдері діни ұғымдарды әдейі бұрмалап, жастардың сезіміне әсер етеді. Әлеуметтік әділет, теңдік, «таза қоғам» құру секілді ұрандар арқылы олар өз идеологиясын «қасиетті миссия» ретінде көрсетеді. Ал шын мәнінде, бұл – діни риториканы бүркеніш еткен саяси мақсаттар.

Діни экстремизм құралына айналған сәтте оның рухани мазмұны жойылып, тек идеологиялық қаруға айналады.

«Біз» және «олар»: қауіпті бөліну

Деструктивті діни ағым адамның әлемді «өзіміз» және «өзгелер» деп екіге бөле бастайды. Оның көзқарасын қолдамайтындар – «адасқандар», «сатқындар» немесе «кәпірлер» санатына өтеді. Ең қауіптісі – бұл тізімге ата-ана, достар, жақын адамдар да кіріп кетуі мүмкін.

Мұндай үдеріс адамның қоғамнан оқшаулануына әкеледі. Ол әлеуметтік өмірден алыстап, тек өз идеологиялық ортасымен шектеледі. Бұл – экстремистік ұйымдарға тәуелділіктің алғашқы белгілерінің бірі.

Неге жастар тоқтамайды?

Бүгінде террорлық ұйымдардың қатыгез әрекеттері туралы ақпарат ашық жарияланып отыр. Соған қарамастан, кей жастардың теріс ағымдарға қосылуы тоқтар емес.

Сарапшылар мұны бірнеше фактормен байланыстырады:

• діни сауаттың төмендігі;
• әлеуметтік әділетсіздік сезімі;
• тұлғалық дағдарыс және өзіндік мән іздеу;
• әлеуметтік желі арқылы жүргізілетін жүйелі идеологиялық насихат.

Экстремистік ұйымдар жастарға «ерекше миссия», «қаһармандық жол» ұсынады. Алайда іс жүзінде оларды «құрбандық материал» ретінде пайдаланады.

Әлеуметтік желі арқылы шетелдік радикалды ұйымдар идеологиялық ықпал жүргізіп, күмәнді ойлар қалыптастыруы мүмкін. Бұл – қауіпсіздік саласы үшін үлкен сын-қатер.

Дінде зорлық бар ма?

Қоғамда «терроризм белгілі бір дінмен байланысты» деген стереотиптер қалыптасқан. Алайда, сарапшылар барлық әлемдік діндердің қасиетті мәтіндері жазықсыз адамды өлтіруге, қатыгездікке шақырмайтынын атап өтеді.

Мәселе – дінде емес, оны бұрмалап түсіндіруде.

Мысалы, «жиһад» ұғымы көбіне «қасиетті соғыс» ретінде қате аударылады. Негізінде ол адамның өз нәпсісімен, ішкі кемшіліктерімен күресін білдіреді. Ал радикалдар бұл ұғымды саяси мақсатқа бейімдеп, зорлық-зомбылықты ақтауға тырысады.

Сол сияқты «шахид» термині де бұрмаланып, террорлық әрекет жасаған жанкештіге қатысты қолданылып жүр. Ал дәстүрлі түсінікте бұл – Отанын, сенімін қорғау жолында қаза тапқан адамға қатысты ұғым.

Дінді саясаттандыру – басты қауіп

Әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздық кезеңдерінде дінді саясиландыру күшейеді. Радикалды топтар дағдарысты өз пайдасына пайдаланып, психологиялық мобилизация жүргізеді.

Олар «әділетті мемлекет» идеясын ұсынып, қазіргі жүйені жау ретінде көрсетеді. Бұл әсіресе өмірлік бағытын іздеп жүрген жасөспірімдер үшін үлкен қақпан болуы мүмкін.

Шешім қайда?

Мәселенің шешімі біржақты емес. Сарапшылар бірнеше бағытты атап көрсетеді:

• жастар арасында діни сауаттылықты арттыру;
• сыни ойлау мәдениетін дамыту;
• әлеуметтік тең мүмкіндіктер қалыптастыру;
• құқық бұзушылық үшін жазаның бұлтартпастығын қамтамасыз ету;
• отбасы мен мектептің тәрбиелік рөлін күшейту.

Экстремизмнің алдын алу – тек мемлекеттік органдардың емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.

Қорытынды

Діннің өзі агрессивті болмайды. Агрессия – оны өз мақсатына пайдаланатын адамдардың әрекеті.

Сондықтан жастарды қорғаудың ең тиімді жолы – тыйым салу емес, түсіндіру. Ашық диалог, сапалы білім және әлеуметтік тұрақтылық қана радикал идеологияға қарсы иммунитет қалыптастыра алады.

Қазіргі ақпараттық дәуірде әр жасөспірімнің санасы үшін күрес жүріп жатыр. Бұл күресте қоғам ұтылмауы тиіс. 

Гүлбиназ Абаева
Журналист